Kara Altın -1

Dünyamızda doğayla ilgili olup biten her şey bize kaynaklarımızı dikkatli kullanmamız gerektiğini hatırlatıyor. Çöplerimiz doğal olmayan dağlar oluştururken, bu dağları küçültmek için hepimiz elimizden geleni yapmak durumundayız. Bunlardan biri de organik atıklarla elde edebileceğimiz kara altın, arkabahçe mucizesi, kompost ya da bildiğimiz adıyla gübre. Bir çok konuda olduğu gibi burada da tek yapmamız gereken doğanın ne yaptığına bakıp onu taklit etmek.

Kompost konusuna girmeden önce aklıma geliveren bir anımı anlatmak istiyorum. Bir zamanlar çalıştığım yerde aralarında Amerikalıların da bulunduğu bir grupla öğlen yemeğine inmiştik, yemekler tabldot usulü servis edilirdi. Amerikalı arkadaşlardan biri yiyeceğimiz yemeklerin Türkçe adlarını sordu. O gün menüde bulunanlardan biri de kompostoydu, adını söylediğimizde arkadaşın yüzünün aldığı şekli hala gülümseyerek hatırlıyorum. Bize hoş bir meyve tatlısını çağrıştıran komposto kelimesi, onlarda gübre sözcüğünün bizde yarattığı etkiyi yaratıyor olmalı. Gübre sözcüğü kulaklarımıza cazip gelsin gelmesin, organik atıkları değerlendirenler sonunda ortaya çıkanın olağanüstü kaliteli mis gibi bir toprak olduğunu bizzat görmüştür.

Artık yalnızca bahçeli evlerde oturanlar değil, apartman dairelerinde yaşayanlar da çöplerini azaltmaya yöneliyor. Kompost yapımı benim hep biraz kafamı karıştırmıştır, içine ne katılır, ne katılmaz, neler kokar neler kokmaz, bu ve bunun gibi sorular. Şimdi kafa karıştırmadan nasıl kompost yapılacağına dair öğrendiklerimi bir bir anlatacağım.

Çoğu kişi zaten bilir ama kısaca hatırlatalım, kompost yapma işi toprakta yaşayan binlerce mikro organizmanın başlattığı doğal bir sürece dayanır. Bu organizmalar nemli organik atık yığınlarında beslenir ve süreç esnasında epey yüksek bir ısı yaratırlar. Isı yükseldiğinde bakteri, mantar ve böcekler de ziyafete katılır. Isı düştüğünde yığının karıştırılması, bu canlılara oksijen sağlayacağından yeniden ısı yaratarak çalışmaya devam ederler ve bu arada yükselen ısı zararlı organizmaları da öldürür. Kompost oluşumu sırasında daha önce yükseldiği halde artık ısının hiçbir şekilde yükselmemesi, mikro organizmalar açısından ziyafetin bittiğine, bizim açımızdan ise humusa benzer toprağımızın hazır olduğuna delalettir.

Elde edilen kompost, gübre olarak bitki ekerken toprağa karıştırılabilir; çimlerin üzerine serpilerek kullanılabilir, saksı diplerine eklenebilir veya kompost çayı yapılabilir. Basit usulde kompost çayı yapmak için eski bir kumaş çuval veya yastık kılıfına dolduracağınız kompostu bir kap içindeki suya batırın ve su çay rengini alıncaya kadar bekletin veya üç ölçü suya bir ölçü kompost katın ve bu çayla bitkilerinizi sulayın, özellikle de büyüme sezonunda.

Ayrıca kompostu kışın soğuktan koruyucu olarak bitkilerin dibindeki toprağın üzerine yaymak da mümkün. Bu iş için rendelenmiş tahta parçaları da kullanılabilir. Kompostu içine ayrıca toprak karıştırmadan fide yetiştirmek amacıyla da kullanabilirsiniz.

Kompost yapmaya başlamadan önce tabii ki bir kompost kabı veya mekanı seçmek gerekli. Kendi kendinize yapabileceğiniz bir kompost kabı kullanabileceğiniz gibi, bahçeli evlerde üstü açık üç tarafı kümes teli, tahta çit veya briket ile kapatılmış bir de kapısı olan bir yer hazırlayabilirsiniz. Hazır satılan kompost kutularından almanız da mümkün veya çivi ile delikler açtıktan sonra çevirmek için bir de kol ilave edebileceğiniz eski su depoları, bidonlar vs. de bu iş için kullanılabilir. Kompost işini hızlandırmak ve güneş enerjisinden yararlanmak için genellikle bu kaplarda koyu renkler tercih ediliyor.

Gelelim kabın içine koyacaklarımıza. Kompostun tarifi, kısaca “BESİN, SU, HAVA” olarak özetlenebilir. Hava organizmalara oksijen sağlayarak “aerobic” ya da esprili bir çeviriyle “havalı kompost” yapma olanağı sağlar, aksi halde havasız kompost olayı gerçekleşir ve çürük yumurta kokusu her yanı sarar. Bu yüzden kompost yığınlarını belli aralıklarla havalandırmak, ya da hava alabilecek araç gereçler, kaplar kullanmak en iyisi.

Havalı kompost yapmanın da iki yöntemi var, sıcak ve soğuk kompost. Soğuk kompost geniş bahçesi olup da bu işe daha az zaman ve fiziksel güç ayırmak isteyenler ve asıl amacı çöpleri azaltmak olanlar için ideal. Soğuk kompost için kuru ve yaş organik malzemeleri bir çukurda ya da bahçenin bir köşesinde biriktirebilir ve çürüyüp toprağa karışmaları için doğanın marifetli ellerine bırakabilirsiniz. Soğuk kompost yaklaşık bir yılda kullanılabilir hale geliyor.

Öte yandan sıcak kompost biraz daha çabuk sonuç veren (bazen iki hafta), ama karşılığında biraz da uğraştıran bir işlem. Sıcak kompost hazırlarken nelere dikkat edeceğimize gelince:

Hava en önemli elemanlardan biri, bu nedenle yığını sık sık alt üst ederek havalandırmak gerekiyor, ağır bir koku havanın yetersiz olduğuna işaret. Havalanan kompost yığınının içinde yükselen ısı zararlı organizmaları yok ettiği gibi kompost sürecini de hızlandırır. Kompost yığınınızı çit içinde oluşturduysanız en basit şekilde bir bahçe tırmığıyla alt üst ederek havalandırmanız mümkün, ya da delikli bir boruyu yığının orta yerine dikey olarak yerleştirmek veya kuru dal demetlerini yığının çeşitli katmanlarına yerleştirmek de havalandırma için işe yarar yöntemler. Ayrıca kompost yığınının altına kuru dallar veya hava geçirebilecek şekilde yerleştirilmiş tahta parçaları koymak da iyi bir fikir. Kompostu delikli bir kapta yapıyorsanız, kabı zaman zaman ters yüz etmenin veya yuvarlamanın iyi olacağı belirtiliyor.

Su ikinci önemli etken. Kompost yığını sıkılmış sünger kadar nemli olmalı, yani dokununca nemi hissedebilmelisiniz ama sıkınca su akmamalı. Yığını ara sıra bir dal parçasıyla açılacak deliklerden sulamak gerekli, çok kuruduysa o zaman yığını boşaltıp her tabakayı yeniden nemlendirmek gerekiyor, kuru yaprak gibi malzemeleri suda beklettikten sonra yığına eklemek iyi bir fikir. Çok ıslak olan yığını ise biraz güneşe serip kurutmalı ve içine biraz daha kuru malzeme eklemek gerekiyor.

Besine gelince, benim açımdan en kafa karıştırıcı bölüm. Kompost sözlüğünde karbondan zengin odunsu malzemeler (kuru yaprak, kağıt, ağaç kabuğu yosunu, talaş, mısır sapları, kuru ot ve saman) “kahverengi” içerik olarak adlandırılır. Bahçe artıkları, hayvan gübresi, çay ve kahve artıkları, kıl, yiyecek artıkları nitrojenden zengin “yeşil” içeriği oluşturur. Çim ve otların ise kurumuş artıkları kahverengi, taze biçilmiş olanları ise yeşil gruba girer.

Başarılı bir sonuç için şu basit kuralı unutmamak gerekir. Komposta katılacak kahverengi ve yeşil içeriklerin ağırlığı yarı yarıya olmalıdır. Malzemeyi tartmanız gerekmez, sadece tahmini olarak bu oranı ayarlamak yeterli olur. Zamanla bu oranı yemeğe tuz atar gibi göz kararı doğru olarak yapmayı öğrenirsiniz. Yığın yeterince ısınmıyorsa yeterince “yeşil” içerik yoktur, amonyak gibi kokuyorsa “kahverengi” malzeme ilavesi gerekmektedir.

Kullanılacak malzemelere gelince, aşağıdaki tabloda “C” ile işaretli olanlar karbon içerir ve kahverengi grubuna girer, “N” ile işaretli olanlar ise nitrojen içerir ve yeşil gruba girer

TEŞEKKÜRLER MEYVELİTEPE